ผลวิเคราะห์ธาตุอาหารในส่วนต่างๆของต้นลิ้นจี่

ผลวิเคราะห์ธาตุอาหารในส่วนต่างๆของต้นลิ้นจี่

Partitioning of nutrients in young lychee trees

นันทรัตน์ ศุภกำเนิด

Nantarat Supakamnerd

Abstract


One, two and three year-old lychee trees were uprooted and dissected into leaves, twigs, branches, 
stems and roots in early December, 1998.Dry weights of these organs were determined. Nitrogen, 
phosphorus, potassium, calcium, magnesium, iron, manganese, copper, boron and zinc concentrations 
in each organ were examined. Twigs and main stem accounted for the major dry matter in the one 
year-old tree. As plants aged, number of terminal shoots increased and, as a consequence, twigs 
and leaves accounted for more dry matter than the other vegetative organs. Concentrations of 
essential nutrients were higher in the leaves than the other plant parts except for the concentrations
of iron, copper and zinc which were higher in the small roots. Nutrient contents in the leaves of three 
year-old lychee were 20-40 times higher than those of one year-old tree.

Key words : lychee, nutrition

บทคัดย่อ

ขุดต้นลิ้นจี่พันธุ์ฮงฮวยอายุ 1, 2 และ 3 ปี จากแปลงขยายพันธุ์ของศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงรายช่วงต้นเดือน
ธันวาคม 2541 เพื่อวิเคราะห์หาความเข้มข้นของธาตุอาหารไนโตรเจน ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม แคลเซียม
แมกนีเซียม เหล็ก แมงกานีส ทองแดง โบรอน และสังกะสีในส่วนของรากขนาดเล็ก รากขนาดกลาง รากขนาดใหญ่ 
ลำต้น (main stem) กิ่งแขนงที่ 1 (primary branch) กิ่งแขนงที่ 2 (secondary branch) กิ่งแขนงที่ 3 (tertiary branch) 
กิ่งแขนงเล็กเส้นผ่าศูนย์กลางมากกว่า 1 ซม. (small branch) กิ่งแขนงเล็กเส้นผ่าศูนย์กลางน้อยกว่า 1 ซม. (twig) และใบ 
จากข้อมูลน้ำหนักแห้งและผลการวิเคราะห์ความเข้มข้นของธาตุอาหารในส่วนต่างๆของต้นลิ้นจี่ พบว่า ส่วนของลำต้นและ
กิ่งแขนงเล็กที่มีเส้นผ่าศูนย์กลางน้อยกว่า 1 ซม. ของต้นลิ้นจี่อายุ 1 ปีมีน้ำหนักแห้งมากกว่าส่วนอื่นๆ แต่เมื่อต้นลิ้นจี่อายุ
มากขึ้นส่วนของกิ่งแขนงเล็กและใบจะมีน้ำหนักแห้งมากที่สุด ธาตุอาหารส่วนใหญ่มีความเข้มข้นในใบสูงกว่าส่วนอื่นๆของ
ต้นลิ้นจี่ยกเว้นความเข้มข้นของธาตุเหล็ก ทองแดง และสังกะสีซึ่งมีความเข้มข้นสูงกว่าในส่วนของรากขนาดเล็ก สำหรับ
ปริมาณธาตุอาหารในส่วนต่างๆของต้นลิ้นจี่นั้น พบว่า ธาตุอาหารส่วนใหญ่จะอยู่ที่ใบมากกว่าส่วนอื่น และใบทั้งหมดของ
ต้นลิ้นจี่อายุ 3 ปีมีปริมาณธาตุอาหารสูงกว่าใบของต้นลิ้นจี่อายุ 1 ปี 20-40 เท่า

คำหลัก : ลิ้นจี่ ธาตุอาหาร

คำนำ

ธาตุอาหารที่สะสมอยู่ในส่วนต่างๆของพืชเป็นแหล่งของอาหารที่พืชใช้ในการเจริญเติบโตของยอดใหม่ การออกดอก และ
การเจริญเติบโตของผล จากการศึกษาโดยการใช้ N-15 พบว่า 63-77% ของธาตุไนโตรเจนที่ต้นส้มใช้ในการเจริญเติบโต
และออกดอกได้มาจากไนโตรเจนที่สะสมอยู่ในต้น มีเพียง 23-27% เท่านั้นที่ได้จากดิน (Legaz and Primo-Millo, 1988) 
ปริมาณธาตุอาหารไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และ โพแทสเซียมในผลลิ้นจี่พันธุ์เบงกอล มีค่าประมาณ 43, 66 และ 88% 
ตามลำดับ ของปริมาณธาตุอาหารในต้นที่ระยะเริ่มแทงช่อดอก (Menzel et al., 1992) การเก็บตัวอย่างโดยการตัดหรือ
ขุดทั้งต้นแล้ววิเคราะห์หาปริมาณธาตุอาหารในส่วนต่างๆเป็นวิธีการเดียวที่จะศึกษาแหล่งสะสมอาหารที่พืชใช้ในการเจริญเติบโต
ของไม้ผลได้ (Golomb and Goldschmidt, 1987) การขุดต้นลิ้นจี่ต้นเล็กมาเปรียบเทียบน้ำหนักแห้งและวิเคราะห์ปริมาณ
ธาตุอาหารในส่วนต่างๆเพื่อให้ได้ข้อมูลการเปลี่ยนแปลงน้ำหนักแห้งและการสะสมอาหารในส่วนต่างๆของต้นลิ้นจี่เพื่อใช้เป็น
ข้อมูลเบื้องต้นในการจัดการปุ๋ยสำหรับต้นลิ้นจี่ต่อไป

อุปกรณ์และวิธีการ

อุปกรณ์

  1. ต้นลิ้นจี่พันธุ์ฮงฮวย อายุ 1, 2 และ 3 ปี อายุละ 1 ต้น

  2. สารเคมี เครื่องแก้ว และเครื่องมือวิทยาศาสตร์ในห้องปฏิบัติการ

วิธีการ

ขุดต้นลิ้นจี่ทั้งต้น นำมาแยกเป็นส่วนของรากขนาดเล็ก รากขนาดกลาง รากขนาดใหญ่ ลำต้น (main stem) กิ่งแขนงที่ 1 
(primary branch) กิ่งแขนงที่ 2 (secondary branch) กิ่งแขนงที่ 3 (tertiary branch) กิ่งแขนงเล็กเส้นผ่าศูนย์กลางมากกว่า
1 ซม. (small branch) กิ่งแขนงเล็กเส้นผ่าศูนย์กลางน้อยกว่า 1 ซม. (twig) และใบ ล้างให้สะอาดด้วยน้ำฝนและน้ำกลั่น 
ตามลำดับ ก่อนนำไปอบแห้งในตู้อบที่อุณหภูมิ 65 องศาเซลเซียส ชั่งน้ำหนักแห้งแต่ละส่วนก่อนนำตัวอย่างไปบดละเอียด 
และวิเคราะห์ธาตุอาหารหลักต่างๆ โดยการย่อย (Micro Kjeldahl Digestion) ด้วยกรดกำมะถัน โดยมีไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์
เป็นตัวเร่งปฏิกิริยาและวิเคราะห์ธาตุอาหารรองและจุลธาตุอาหารโดยวิธีเผาในเตา Furnace (Dry ashing) และวัดปริมาณ
ธาตุอาหารต่างๆโดยใช้ Spectrophotometer และ Atomic absorption spectrophotometer

ผลการทดลองและวิจารณ์

จากการขุดต้นลิ้นจี่อายุ 1, 2 และ 3 ปี มาแยกเป็นส่วนต่างๆเพื่อดูการเจริญเติบโตของต้นลิ้นจี่และประเมินการสร้างน้ำหนักแห้ง
ของส่วนต่างๆของต้นลิ้นจี่ (Dry weight distribution) เมื่อต้นลิ้นจี่อายุมากขึ้น พบว่าต้นลิ้นจี่อายุ 1 ปี มีน้ำหนักแห้งของใบน้อยกว่า
ส่วนของลำต้น (main stem) และกิ่งแขนงเล็ก (twig) แต่สัดส่วนของน้ำหนักแห้งของใบจะมากขึ้นเมื่อต้นลิ้นจี่มีอายุมากขึ้น โดย
ที่ลิ้นจี่อายุ 3 ปีจะมีสัดส่วนของน้ำหนักแห้งของใบและกิ่งแขนงเล็กมากเป็น 2-14 เท่าของส่วนอื่นๆ (Table 1) และเนื่องจากลิ้นจี่เป็น
พืชที่ออกดอกติดผลที่ปลายกิ่ง (Terminal bearer) จึงเป็นไปได้ที่กิ่งแขนงเล็กและใบจะเป็นแหล่งสะสมอาหารสำหรับการเจริญเติบโต
ของช่อดอกและผลของลิ้นจี่เมื่อเจริญเติบโตถึงระยะที่ให้ผลผลิตได้แล้ว

Table 1 Distribution of dry matter of different organs of young lychee trees

Organ

Dry weight (%)

1-year old lychee

2-year old lychee

3-year old lychee

Leaf

6.99

19.95

27.52

Main stem

32.27

19.24

13.98

Primary branch

7.07

4.89

5.75

Secondary branch

5.48

10.09

4.57

Tertiary branch

-

2.73

3.61

Small branch

-

11.35

9.01

Twig

32.79

20.32

26.16

Large root

7.35

6.22

3.78

Medium root

4.41

2.48

3.81

Small root

3.63

2.74

1.81

 


จากการสุ่มนับยอดรอบทรงพุ่มของต้นลิ้นจี่ที่มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางระหว่าง 80-420 ซม. พบว่าการเพิ่มของจำนวนยอดรอบทรงพุ่ม
มีความสัมพันธ์กับขนาดของทรงพุ่มแบบ polynomial ดังนั้นจึงสามารถประมาณจำนวนยอดรอบทรงพุ่มได้จาก Regression 
analysis (Figure1) 
ดังสมการ y = 0.0063x2 – 0.6668x + 41.678 
โดยที่ y = จำนวนยอดรอบทรงพุ่ม
x = ขนาดเส้นผ่าศูนย์ทรงพุ่ม (ซม.) 

Figure 1 Regression analysis of canopy diameter (cm.) and number of terminal shoots of lychees

จากผลการวิเคราะห์ธาตุอาหารในส่วนต่างๆของต้นลิ้นจี่ พบว่า ในใบมีความเข้มข้นของธาตุอาหารส่วนใหญ่สูงที่สุดยกเว้น
ธาตุเหล็ก (Fe) ทองแดง (Cu) และสังกะสี (Zn) ซึ่งมีความเข้มข้นสูงสุดในรากขนาดเล็ก (Tables 2-4) เมื่อเปรียบเทียบระหว่าง
ลำต้น และกิ่งขนาดต่างๆ พบว่า ส่วนของกิ่งแขนงเล็ก เป็นส่วนที่มีความเข้มข้นของธาตุอาหารสูงกว่ากิ่งขนาดใหญ่ ในส่วน
ของรากก็เช่นเดียวกัน กล่าวคือ รากขนาดเล็กมีความเข้มข้นของธาตุอาหารสูงกว่ารากขนาดใหญ่ ยกเว้นธาตุแคลเซียม (Ca) 
ซึ่งมีความเข้มข้นต่ำกว่าในรากขนาดเล็ก (Tables 2-4) จะเห็นได้ว่าส่วนของพืชที่เป็น active tissues เช่น ใบ กิ่งแขนงและราก
ขนาดเล็กมีความเข้มข้นของธาตุอาหารสูงกว่าส่วนของลำต้น กิ่งแขนงและรากขนาดใหญ่ซึ่งสอดคล้องกับงานวิจัยในส้ม (Golomb 
and Goldschmidt, 1987) และ แอปเปิล (Cain, 1953; Mason and Whitfield, 1960) ส่วนปริมาณธาตุอาหารในต้นลิ้นจี่นั้น 
ต้นลิ้นจี่อายุ 1 ปี จะมีธาตุอาหารสะสมอยู่ในส่วนของกิ่งแขนงเล็กเป็นส่วนใหญ่ แต่เมื่อต้นลิ้นจี่อายุมากขึ้นปริมาณธาตุอาหารจะมี
อยู่ในใบในสัดส่วนที่มากขึ้นตามน้ำหนักแห้งใบที่มากขึ้น (Tables 5-7) จะเห็นได้ว่าปริมาณธาตุอาหารต่างๆในใบของต้นลิ้นจี่อายุ 3 ปี 
สูงกว่าในใบของต้นลิ้นจี่อายุ 1 ปี 20-40 เท่า อย่างไรก็ตาม ธาตุอาหารที่สะสมอยู่ในใบนี้จะเป็นประโยชน์ต่อการเจริญเติบโตของส่วนอื่น
ได้จะต้องเป็นธาตุที่มีการเคลื่อนย้ายจากใบแก่ไปยังใบหรือยอดอ่อนได้ดีทางท่ออาหาร โดยทั่วไปธาตุไนโตรเจน ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม
และแมกนีเซียมจัดเป็นธาตุที่มีการเคลื่อนย้ายได้ดีขณะที่เหล็ก สังกะสี ทองแดง และโบรอนเคลื่อนย้ายได้น้อย ส่วนแมงกานีส 
และแคลเซียมเคลื่อนย้ายได้น้อยมาก (Marschner, 1995)

Table 2 Nutrient concentrations in vegetative organs of one year-old lychee

Organ

Concentration (%)

Concentration (ppm)

N

P

K

Ca

Mg

Fe

Mn

Cu

B

Zn

Leaf

1.42

0.18

0.94

0.72

0.16

87.4

339.1

8.6

17.8

13.3

Main stem

0.44

0.08

0.31

0.55

0.05

18.1

31.6

4.0

5.2

6.0

Primary branch

0.59

0.13

0.51

0.47

0.05

19.4

45.3

4.6

6.6

7.9

Secondary branch

0.54

0.15

0.68

0.50

0.04

18.7

42.5

4.5

6.7

7.9

Twig

0.62

0.16

0.91

0.59

0.08

34.8

68.0

7.6

8.5

14.5

Large root

0.49

0.11

0.28

0.42

0.04

81.3

29.2

4.5

6.4

8.1

Medium root

0.66

0.14

0.43

0.55

0.08

85.2

39.7

6.0

7.5

30.6

Small root

0.74

0.22

0.65

0.31

0.13

337.5

57.4

19.3

10.9

41.9

 

 

Table 3 Nutrient concentrations in vegetative organs of two year-old lychee

Organ

Concentration (%)

Concentration (ppm)

N

P

K

Ca

Mg

Fe

Mn

Cu

B

Zn

Leaf

1.52

0.12

1.01

0.55

0.09

82.40

320.21

8.33

13.49

8.88

Main stem

0.38

0.05

0.22

0.26

0.04

64.08

29.90

4.39

5.21

4.57

Primary Branch

0.50

0.07

0.36

0.36

0.05

19.21

32.75

4.48

5.11

4.24

Secondary Branch

0.49

0.08

0.38

0.44

0.05

23.03

38.94

5.45

5.89

4.58

Tertiary Branch

0.50

0.07

0.46

0.42

0.05

20.87

43.96

5.65

6.24

5.15

Small branch

0.58

0.09

0.50

0.41

0.06

20.18

42.75

6.79

6.21

5.33

Twig

0.68

0.09

0.75

0.60

0.08

28.80

77.56

8.86

7.59

9.34

Large root

0.42

0.04

0.34

0.37

0.04

78.16

28.77

5.12

5.57

3.63

Medium root

0.65

0.07

0.51

0.36

0.06

249.55

35.97

5.61

8.02

6.74

Small root

1.09

0.17

0.94

0.21

0.11

702.10

70.55

21.98

11.58

32.53

 

Table 4 Nutrient concentrations in vegetative organs of three year-old lychee

Organ

Concentration (%)

Concentration (ppm)

N

P

K

Ca

Mg

Fe

Mn

Cu

B

Zn

Leaf

1.37

0.10

1.11

0.86

0.11

69.65

307.65

10.30

15.12

7.67

Main stem

0.43

0.05

0.35

0.40

0.04

33.69

22.08

4.91

4.49

3.54

Primary Branch

0.46

0.06

0.49

0.56

0.04

23.54

27.33

5.34

5.42

3.28

Secondary Branch

0.47

0.07

0.56

0.55

0.04

22.30

25.01

5.80

4.13

2.81

Tertiary Branch

0.43

0.07

0.56

0.50

0.04

18.07

27.34

5.47

4.46

2.97

Small branch

0.55

0.09

0.74

0.64

0.05

19.67

33.77

5.71

4.91

3.47

Twig

0.61

0.11

1.12

0.90

0.07

26.64

55.31

7.98

6.53

6.79

Large root

0.46

0.05

0.34

0.66

0.04

108.52

32.15

6.18

5.73

3.16

Medium root

0.44

0.04

0.38

0.70

0.04

159.45

22.19

6.55

6.56

3.56

Small root

1.46

0.09

0.62

0.60

0.11

445.46

20.82

12.61

8.35

13.27

 

Table 5 Nutrient contents in vegetative organs of one year-old lychee

Organ

Content (g)

Content (mg)

N

P

K

Ca

Mg

Fe

Mn

Cu

B

Zn

Leaf

1.54

0.20

1.02

0.78

0.17

9.5

36.8

0.9

1.9

1.4

Main stem

2.20

0.40

1.55

2.75

0.25

9.0

15.8

2.0

2.6

3.0

Primary branch

0.65

0.14

0.56

0.52

0.05

2.1

5.0

0.5

0.7

0.9

Secondary branch

0.46

0.13

0.58

0.42

0.03

1.6

3.6

0.4

0.6

0.7

Twig

2.47

0.84

4.61

3.00

0.39

17.7

34.6

3.9

4.3

7.4

Large root

0.56

0.13

0.32

0.48

0.46

9.3

3.3

0.5

0.7

0.9

Medium root

0.45

0.10

0.29

0.38

0.55

5.8

2.7

0.4

0.5

2.1

Small root

0.42

0.12

0.36

0.17

0.73

19.0

3.2

1.1

0.6

2.4

 

Table 6 Nutrient contents in vegetative organs of two year-old lychee

Organ

Content (g)

Content (mg)

N

P

K

Ca

Mg

Fe

Mn

Cu

B

Zn

Leaf

13.53

1.07

8.99

4.89

0.80

73.3

284.9

7.4

12.0

7.9

Main stem

3.28

0.43

1.92

2.24

0.36

55.0

25.7

3.8

4.5

3.9

Primary Branch

1.09

0.14

0.79

0.78

0.11

4.2

7.1

1.0

1.1

0.9

Secondary Branch

2.20

0.36

1.71

1.98

0.22

10.4

17.5

2.4

2.6

2.1

Tertiary Branch

0.61

0.08

0.56

0.51

0.06

2.5

5.4

0.7

0.8

0.6

Small branch

2.94

0.46

2.53

2.08

0.30

10.2

21.6

3.4

3.2

2.7

Twig

5.14

0.81

6.84

5.42

0.76

26.1

70.3

8.0

6.9

8.4

Large root

1.16

0.10

0.94

1.03

0.11

21.7

8.0

1.4

1.6

1.0

Medium root

0.72

0.08

0.56

0.40

0.07

27.6

4.0

0.6

0.9

0.8

Small root

1.33

0.21

1.15

0.26

0.13

85.7

8.6

2.7

1.4

4.0

 

Table 7 Nutrient contents in vegetative organs of three year-old lychee

Organ

Content (g)

Content (mg)

N

P

K

Ca

Mg

Fe

Mn

Cu

B

Zn

Leaf

51.55

3.76

41.77

32.36

4.14

262.1

1157.7

38.8

56.9

28.9

Main stem

8.25

0.94

6.73

7.57

0.71

64.4

42.2

9.4

37.1

6.8

Primary Branch

3.61

0.47

3.85

4.40

0.31

18.5

21.5

4.2

4.3

2.6

Secondary Branch

2.94

0.44

3.50

3.44

0.25

13.9

15.6

3.6

2.6

1.8

Tertiary Branch

2.12

0.34

2.76

2.47

0.20

8.9

13.5

2.7

2.2

1.5

Small branch

6.72

1.06

9.15

7.92

0.56

22.3

38.2

7.0

6.0

4.3

Twig

20.72

3.95

40.20

32.30

2.44

95.3

197.9

28.6

23.4

24.3

Large root

2.38

0.26

1.76

3.42

0.21

56.2

10.8

3.2

3.0

1.6

Medium root

2.29

0.21

1.98

3.65

0.21

83.1

11.6

3.4

3.4

1.8

Small root

3.61

0.22

1.53

1.48

0.27

110.2

8.0

3.1

2.1

3.3

 

 

เมื่อเปรียบเทียบปริมาณธาตุอาหารในต้นลิ้นจี่อายุต่างๆ กัน จะเห็นได้ว่าต้นลิ้นจี่อายุ 3 ปี ต้องการธาตุอาหารต่างๆ ในการเจริญเติบโต
มากกว่าต้นลิ้นจี่อายุ 1 ปี ประมาณ 10 เท่า ยกเว้นธาตุฟอสฟอรัส และ สังกะสีซึ่งต้องการเพิ่มขึ้นเพียง 5 และ 4 เท่า ตามลำดับ (Table 8)

Table 8 Nutrient contents in young lychee trees

Plant age

Content (g)

Content (mg)

N

P

K

Ca

Mg

Fe

Mn

Cu

B

Zn

1-year

9.4

2.0

9.3

8.5

1.1

74.0

105.0

9.7

12.0

18.7

2-year

33.0

3.8

25.9

19.6

2.9

316.8

453.2

31.5

34.9

32.3

3-year

105.3

11.7

113.0

99.0

9.5

736.8

1,520.4

104.0

112.4

76.8

 

 

สรุป

  1. น้ำหนักแห้งของใบเพิ่มสัดส่วนมากขึ้นเมื่อต้นลิ้นจี่มีอายุมากขึ้น
  2. ประมาณจำนวนยอดรอบทรงพุ่มได้จากสมการ y = 0.0063x2 – 0.6668x + 41.678

     

  3. ความเข้มข้นของธาตุอาหารในใบลิ้นจี่สูงกว่าส่วนอื่น ยกเว้นธาตุเหล็ก ทองแดง และสังกะสีที่มีความเข้มข้นสูงกว่าในรากขนาดเล็ก
  4. ปริมาณธาตุอาหารต่างๆในใบของต้นลิ้นจี่อายุ 3 ปี สูงกว่าในใบของต้นลิ้นจี่อายุ 1 ปี 20-40 เท่า
  5. ธาตุอาหารสะสมอยู่ในส่วนของใบในสัดส่วนที่มากกว่าส่วนอื่นๆเมื่อต้นลิ้นจี่มีอายุมากขึ้น

คำขอบคุณ

ขอขอบคุณ “สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย” ที่มอบทุนอุดหนุนการศึกษาวิจัยนี้ ขอบคุณเกษตรกรสวนลิ้นจี่ที่อนุเคราะห์ต้นลิ้นจี่ใน
การศึกษาวิจัย และขอบคุณนางสาวคมจันทร์ สรงจันทร์ นางสาวเสถียร ต๊ะต้องใจ และเจ้าหน้าที่งานวิจัยดินและปุ๋ยที่ช่วยในการเก็บและ
วิเคราะห์ตัวอย่างในห้องปฏิบัติการ

เอกสารอ้างอิง

Cain, J.C. 1953. The absorption and distribution of mineral nutrients in apple trees as affected by 
nutrient supply. Proc. Am. Soc. Hort. Sci. 62 : 53-66.
Golomb, A. and E.E. Golgschmidt. 1987. Mineral nutrient balance and impairment of the nitrate
reducing system in alternate bearing’Wilking’ mandarin trees. J. Am. Soc. Hort. Sci., 112 : 397- 401.
Legaz, F. and E. Primo-Millo. 1988. Absorption and distribution of N-15 applied to young orange 
trees. Pages 643-59. In : Proc. 6th Int. Citrus Congress, Tel Aviv, Israel.
Marschner, H. 1995. Mineral nutrition of higher plants. 2nd edition. Academis Press. New York. pp 
79-115.Mason, A.C. and A.B. Whitfield. 1960. Seasonal changes in the uptake and distribution of mineralelements in apple trees. J. Hort. Sci. 35 : 34-55.Menzel, C.M.; D.R. Simpson and G.F. Haydon. 1992. Partitioning of nutrients in bearing lychee trees.
Pages 535-40. In : Int. Symposium on Tropical Fruit :- Frontier in Tropical Fruit Research, 
Pattaya City, Thailand.