การจัดหาแหล่งน้ำสำรอง เรื่อง การจัดหาแหล่งน้ำสำรองไว้ทำสวน

 

โดย รศ.ดิเรก ทองอร่าม
สาขาวิชาส่งเสริมการเกษตรและสหกรณ์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช

แนวทางในการหาปริมาณการใช้น้ำของพืชโดยเน้นว่าต้นไม้ใช้น้ำวันละเท่าไร ในที่นี้จะ
แสดงถึงวิธีการหาปริมาณการใช้น้ำ กับการจัดหาแหล่งน้ำสำรอง โดยการจัดสร้างบ่อน้ำ
หรือสระแบบต่าง ๆ เพื่อเก็บกักน้ำไว้ให้ต้นไม้ไว้ใช้ในช่วงที่เวลาที่ไม่มีใช้

ปริมาณการใช้น้ำของพืชกับการหาแหล่งน้ำสำรอง

ผมขอให้แง่คิดว่าในการทำสวนให้ประสบความสำเร็จนั้น ถ้าสวนท่านไม่มีแหล่งน้ำไหลผ่าน
ตลอดปีแล้ว การจัดทำแหล่งน้ำสำรองเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่งอย่างชนิดหลีกเลี่ยงไม่ได้ โดย
เฉพาะอย่างยิ่งการทำสวนประเภทต้องการผลผลิตนอกฤดูกาล ก่อนอื่นเรามาหาปริมาณ
การใช้น้ำของต้นไม้ในสวนของท่านเสียก่อน

สมมุติว่าถ้าท่านทำสวนส้ม 10 ไร่และต้องการหาแหล่งน้ำสำรองไว้ใช้ในช่วงแล้งประมาณ 120 วันปริมาณการใช้น้ำของพืชสามารถหาได้โดย

ETcrop = ETP * Kc

ในเมื่อ 
ETcrop = เป็นการใช้น้ำของพืชที่ต้องการทราบ

ETP = ปริมาณการใช้น้ำของพืชอ้างอิง หรือศักย์การใช้น้ำของพืช

Kc = สัมประสิทธิ์การใช้น้ำของพืช หรือ Crop Coefficient 

ถ้า ETP = 5.98 มิลลิเมตร และ Kc ของไม้ผลโดยเฉลี่ย (ของส้ม) = 0.75 ดังนั้นปริมาณการใช้น้ำของส้มวันละ = 5.98 x 0.75 = 4.49 มิลลิเมตร ถ้าส้มใช้น้ำวันละ 4.49 มิลลิเมตร เนื่องจากปริมาณการใช้น้ำ 1 มิลลิเมตร = 1 ลิตรต่อตารางเมตร ถ้าปลูกส้มที่ระยะ 6 x7 เมตร จะมีต้นส้มไร่ละ (1,600/ (5X6) = 53 ต้น

ดังนั้นส้มใช้น้ำในเดือนเมษายน = 4.49 ลิตรต่อตารางเมตรต่อวัน

ถ้าส้มจะมีขนาดของรัศมีทรงพุ่ม = 2.25 ตาราง เมตร

จะมีขนาดของรัศมีทรงพุ่ม = 22/7 x 2.5 x 2.5 = 19.64 ตาราง เมตร

ดังนั้น ปริมาณการใช้น้ำของส้ม = 4.49 x 19.64 = 88.19 ลิตรต่อต้นต่อวัน

หรือ (88.19/1,000) = 0.0881 ลูกบาศ์กเมตรต่อไร่ต่อวัน

ถ้าปลูกส้มไร่ละ 53 ต้นจะใช้น้ำวันละ 53 x 88.10 = 4,674.41 ลิตรต่อไร่ต่อวัน

หรือ (4,674.41/1,000) = 4.67 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ต่อวัน

ถ้าปลูกส้ม 10 ไร่จำนวน 10 x 53 = 533 ต้นจะใช้น้ำวันละ 46,735.4 = ลิตร หรือ 46.73 ลูกบาศก์เมตร

ถ้าต้องการเก็บน้ำไว้ใช้ 4 เดือน 120 วัน จะใช้น้ำ 5,608,248 = ลิตร หรือ 5,608 ลูกบาศก์เมตรถ้ามีการสูญเสียน้ำที่เก็บไว้ในบ่อน้ำโดยการรั่วซึมและระเหย (รวมทั้งการ
สูญเสียในระบบให้น้ำ) ประมาณ 50 % ของปริมาณน้ำที่ต้องการ

ดังนั้นจะต้องจัดหาน้ำต้นทุนไว้เป็นปริมาณ 8,413,935 = ลิตร หรือ 8,413.93 ลูกบาศก์เมตร

นั่นคือเราต้องเก็บกักน้ำหรือสร้างบ่อน้ำที่จุน้ำให้ได้ 8,457,429 = ลิตร หรือ 8,457 ลูกบาศก์เมตร
ข้อมูลที่แสดงมานี้ชี้ให้เห็นว่า การสูญเสียน้ำที่เก็บไว้ในบ่อน้ำโดยการรั่วซึมและระเหย วิธีการใช้น้ำให้มีประสิทธิภาพมีบทบาทต่อการเก็บกักน้ำมาก

การหาปริมาตรบ่อน้ำ

ในการหาปริมาตรบ่อน้ำเพื่อเก็บกักน้ำไว้ใช้ในสวนนั้น เมื่อทราบปริมาณน้ำที่ต้องการแล้ว
ก็สามารถหาได้ดังต่อไปนี้

ภาพที่ 1 การหาปริมาตรบ่อน้ำรูปสี่เหลี่ยม

สัญลักษณ์และการคำนวณ

W1 = ความกว้างปากบ่อ L1 = ความยาวปากบ่อ

W2 = ความกว้างก้นบ่อ L2 = ความยาวก้นบ่อ

d = ความลึกของบ่อ (V : H) = ความลาดเทข้างบ่อ (ตั้ง : ราบ)

สูตรในการคำนวณ

ความกว้างก้นบ่อ (W2 ) = W1 - 2(d x H)

ความยาวก้นบ่อ (L2 ) = L1 - 2(d x H)

ปริมาตรบ่อ = 1/2 x [(W1 x L1) +(W2 x L2)] x d

ตัวอย่างที่ 1 จงหาปริมาตรบ่อน้ำรูปสี่เหลี่ยม โดยกำหนดให้ขนาดปากบ่อกว้าง 40 ม. 
ยาว 80 ม. ลึก 4 ม. และมีความลาดเทข้างบ่อ 1 : 2

การคำนวณ

สมมุติว่าเรากำหนดให้ ความกว้างปากบ่อ (W1) = 40 ม. ความยาวปากบ่อ (L1 ) = 80 ม. ความลึกของบ่อ (d) = 4 ม. ความลาดเทข้างบ่อ (ตั้ง : ราบ) (V : H) = 1 : 2

(1) หาความกว้างก้นบ่อ

ความกว้างก้นบ่อ (W2 ) = W1 - 2(d x H)

= 40 - 2(4x 2)

= 24 ม.

(2) หาความยาวก้นบ่อ

ความยาวก้นบ่อ (L2 ) = L1 - 2(d x H)

= 80 - 2(4x 2)

= 64 ม.

(3) หาปริมาตรบ่อ

ปริมาตรบ่อ = 1/2 x [(W1 x L1) +(W2 x L2)] x d

= 1/2 x [(40 x 80) + (24 x 64)] x 4

= 9,472 ลบ.ม.

ปริมาณน้ำที่ได้ 9,472 ลูกบาศ์กเมตรนี้มากกว่าปริมาณน้ำที่เราต้องเก็บกักน้ำหรือสร้าง
บ่อน้ำที่จุน้ำให้ได้ 8,413.93 ลูกบาศ์กเมตรแสดงว่าความกว้าง ความยาว ความลึกของบ่อ และความลาดเทข้างบ่อที่กำหนดมาใช้ได้ การทราบปริมาตรบ่อที่กล่าวมานี้ยังจะทำให้เรา
สามารถ ทราบค่า ใช้จ่าย เบื้องต้นในการ จัดสร้างบ่อน้ำด้วย เช่นถ้าเราทราบว่าค่าขุดดิน
ลูกบาศก์เมตรละ 10 บาท เราก็จะทราบว่าอย่างน้อย เราจะเสียค่าใช้จ่ายอย่างน้อย 
8,413.93 x 10 = 84,139.35 บาท (เรียกว่าเป็นราคากลางเบื้องต้นในการตัดสินใจว่าตนเองมีเงินพอเพียงที่จะขุดบ่อหรือไม่)

อนึ่งในการหาปริมาตรบ่อน้ำที่แสดงมานี้ จะเห็นว่าถ้าเรารู้ความกว้าง ความยาว ความลึก
ของระดับน้ำและความลาดเทของบ่อแล้ว เราสามารถหาปริมาณของบ่อให้สอดคล้องกับ
ปริมาณของน้ำที่ต้องการกักเก็บได้

จากสูตรการคำนวณหาปริมาตรบ่อที่แสดงมานี้สามารถเขียนเป็นโปรแกรมการคำนวณ
แบบง่าย ๆ โดยใช้เครื่องคอมพิวเตอร์ ช่วยในการคำนวณทำให้ทราบผลได้อย่างรวดเร็ว และที่สำคัญก็คือ ”เราสามารถกำหนด 
1) ความกว้าง 
2) ความยาว 
3) ความลึกของระดับน้ำ 
4) ความลึกผิวน้ำเก็บกักสูงสุดถึงปากบ่อและ 
5) ความลาดเทของบ่อ ที่สอดคล้องกับสภาพพื้นที่ในสวนของท่านได้เป็นอย่างดี

ท่านสามารถหาดูโปรแกรมการคำนวณนี้ได้จากเว็บไซด์นี้ในเรื่องการหาขนาดของบ่อน้ำ โดยท่านเพียงกรอกข้อมูลลงทับข้อมูลเดิมในช่องที่เป็นที่น้ำเงินแล้วจะพบคำตอบในช่อง
สีแดงครับ